Բառացիորեն վերջերս Նյու Յորքի քաղաքապետ Էրիկ Ադամսին մեղադրանք է առաջադրվել դաշնային հանցագործություն կատարելու համար: Այս պահի դրությամբ մեղադրական եզրակացությունը փակ է մնում, սակայն, դատելով միջազգային առաջատար հրատարակությունների արտահոսքից, խոսքը Թուրքիայի կառավարությանն ապօրինի լոբբիստական ծառայություններ մատուցելու մասին է։ Սա վերաբերում է քարոզարշավի համար ֆինանսական միջոցների ստացմանը՝ շրջանցելով միջոցների հավաքագրման կարգի և կանոնների վերաբերյալ օրենքը, ինչպես նաև 1938 թվականի օտարերկրյա գործակալների գրանցման մասին օրենքի (FARA) խախտմանը: Աղբյուրները հայտնում են, որ ֆինանսական աջակցության ցուցաբերման պայմաններից մեկը եղել է Ադամսի՝ Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը (ապրիլի 24) հայտարարություններ անելուց հրաժարվելը։ Ի դեպ, Նիկոլ Փաշինյանը լայն ժպիտով Էրդողանից գիրքը նվեր է ստացել նույն շենքում, որտեղ թուրքերը հանդիպում են անցկացրել Ադամսի հետ։ Չենք զարմանա, եթե այս ամենից հետո հենց Փաշինյանը հանդես գա ի պաշտպանություն Նյու Յորքի քաղաքապետի ու նույնիսկ նրան պետական պարգև հանձնի։ Քաղաքական գործիչների կոռուպցիան, անկախ երկրից, ինչպես նաև Անկարայի պրոֆեսիոնալ համակարգված աշխատանքն իր ազդեցության գործակալների հետ մեզ համար նորություն չեն։ Սակայն մենք հերթական առիթը ստացանք սփյուռքերի և էթնիկ լոբբիզմի կարևոր թեմային անդրադառնալու համար։
Ամենայն հավանականությամբ, յուրաքանչյուր ոք կյանքում գոնե մեկ անգամ լսել է «սփյուռք» եզրույթը։ Որպես կանոն, դրա ներքո հասկանում ենք իր ծագման երկրից դուրս ապրող որևէ էթնիկ խումբ: Կենցաղային ընկալման տեսանկյունից նման սահմանումը կարելի է արդարացի համարել, սակայն այն բոլորովին ճիշտ չէ, երբ խոսքը վերաբերում է պետություններին ու քաղաքական գործընթացներին։ Սփյուռքը հիմնավորապես կազմակերպված և կառուցակարգված ինստիտուտ է, որը միավորում է առանձին կազմակերպություններին տեղերում: Այսօր աշխարհում գոյություն ունեն միայն երկու կայացած սփյուռքեր՝ իռլանդականը և հրեականը, իսկ լեհականը գտնվում է ակտիվ ձևավորման փուլում։ Իսրայելն ու Իռլանդիան աշխարհում միակ փոքր պետություններն են, որոնք ունեն ցանկացած գերտերության ուժն ու հնարավորությունները։ Այս ուժի աղբյուրն աշխարհի առաջատար երկրների ներսում ճյուղավորված և լավ կազմակերպված ազդեցության ցանցերն են։ Այդ բոլոր ցանցերը գործում են մեկ միասնական համակարգի շրջանակներում, որը ծառայում է ծագման պետության շահերին։ Նման համակարգը թույլ է տալիս լինել արագ և ճկուն՝ կրիտիկական պահերին նվազագույնի հասցնելով պետությանն ու ազգին հասցվող վնասը։
Մնացած բոլորը կամ էթնիկ խմբեր են (առաջին փուլ), կամ համայնքներ (երկրորդ փուլ): Առաջին փուլը բնութագրվում է ինստիտուտների բացակայությամբ, որոնք պատասխանատու են էթնիկ ինքնության պահպանման և դրա սոցիալական, քաղաքական և տնտեսական ներուժի բացահայտման մեխանիզմների ստեղծման համար: Պարզ ասած՝ յուրաքանչյուրն ապրում է իր կյանքով։ Հենարանի բացակայությունը հանգեցնում է ապակողմնորոշման և սեփական էթնիկ «ես»-ը պահպանելու գիտակցության բացակայության: Ընդհակառակը, սեփական «ոչ շահեկան» ինքնությունը ջնջելու գործընթացը տեղի է ունենում հօգուտ ավելի «շահեկանի»:
«Համայնք» փուլին անցնելու մասին կարելի է խոսել երկու դեպքում։ Առաջինը՝ մայր պետության (ծագման երկրի) առկայությունն է, որը ներգրավված է այդ էթնիկ խմբի պահպանման և պաշտպանության գործընթացում: Երկրորդը՝ ներքին մտավորականության առկայությունն է, որն իր վրա է վերցնում էթնիկ խմբի պաշտպանի (պրոտեկտորի) գործառույթները։ Մենք գտնվում ենք երկրորդ փուլում, քանի որ դարեր շարունակ հայկական ինքնության պահապանը եղել է հոգևոր-կրոնական հաստատությունն՝ ի դեմս Հայ Առաքելական Եկեղեցու (որի կարևորության և խնդիրների մասին մենք արդեն գրել ենք (հղումը դեպի «Մեկնման աղոթք» հոդվածը)։ Խորհրդային կայսրության փլուզումից հետո վերականգնվեց անկախ Հայաստանը և հաղթանակ տարավ Արցախի համար մղվող ազատամարտում։ Այս երկու իրադարձություններն արթնացրին և ոգեշնչեցին հայկական համայնքներին, որոնք նախկինում համախմբված էին եկեղեցու և 1915-1923 թվականների Ցեղասպանության ճանաչման գաղափարի շուրջ։ Ի հայտ եկավ միասնական Սփյուռքի կառուցմանն անցնելու իրական հնարավորություն՝ համախմբված գլոբալ աշխարհում Հայաստանի և հայկական գործոնի հզորացման գաղափարի շուրջ։ Սակայն Հայաստանի Հանրապետության «հայրերի» քաղաքականությունը ճիշտ հակառակն էր՝ օգտագործել համայնքի ֆինանսական և մյուս ռեսուրսներն իրենց իշխանությունը պահելու և վերարտադրելու համար՝ նրան հնարավորինս հեռու պահելով հասարակական-քաղաքական օրակարգի ձևավորմանը մասնակցելուց։
Համայնքների ներսում առանձին ինստիտուտներ Երևանի ղեկավարների կողմից վերածվեցին իրենց ազդեցության գործիքների: Այսպիսով, ստեղծվեց մի պարադոքսալ իրավիճակ, երբ մայր պետության ստեղծումը ոչ միայն դրական դեր չխաղաց, այլև պայմաններ ստեղծեց դեպի առաջին փուլ հետընթացի համար։ Նախկինում Եկեղեցին և առանձին քաղաքական կազմակերպությունները (ի դեմս երեք ավանդական կուսակցությունների) գործում էին ինքնուրույն և գոնե ինչ-որ կերպ շահագրգռված էին իրենց համայնքների պահպանման, ամրապնդման և զարգացման մեջ: 90-ականների վերջից նրանք հարեցին Հայաստանում այս կամ այն կլանին՝ առաջարկելով իրենց ծառայությունները՝ համայնքների ներկայացուցիչների հետ գեղեցիկ հանդիպումներ կազմակերպելուց մինչև դրամահավաքներ։ Այլ կերպ ասած, յուրաքանչյուրը գտավ իր «պատրոնին» և հիմնեց իր համայնքում նրա լեգիտիմացման բիզնեսը։ Համայնքի այլ կազմակերպություններ, Երևանում «պատրոն» չգտնելով, իրենց վաճառեցին արտաքին խաղացողներին (սովորաբար ընդունող երկրներին)՝ նրանց մատուցելով տարբեր տեսակի ծառայություններ հայկական ուղղությամբ։ Սա է իրական վիճակը երկու կլաստերների բաժանված համայնքներում՝ նեղ փոքրամասնություն, որը կենտրոնացած է սեփական խնդիրների լուծման վրա, և մեծամասնություն, որը թողնված է ճակատագրի քմահաճույքին։
Ակնհայտ է, որ նման պայմաններում անհնար է լրջորեն խոսել ինչ-որ հայկական լոբբիի մասին։ 1988-1994 թվականների վերջին լոբբիստական ճակատում ձեռքբերումները մեծապես պայմանավորված էին օբյեկտիվ աշխարհաքաղաքական իրավիճակով (հղում Հայկական աշխարհաքաղաքականություն հոդվածին), երբ Միացյալ Նահանգները, իր շահերից ելնելով, սատարում էր հայանպաստ նախաձեռնություններին։ Վաշինգտոնը որոշ չափով հաշվի էր առնում հայկական համայնքի առկայության փաստը, որի անդամները բավական ակտիվ դեր էին խաղում երկու կուսակցություններում։ Սակայն այն բանից հետո, երբ 1994 թվականի «Դարի պայմանագրի» արդյունքում ամերիկյան (և ոչ միայն) նավթագազային խոշոր խաղացողները մուտք գործեցին Ադրբեջան, շահերի և ընկալումների հավասարակշռությունը փոխվեց դեպի Բաքու: Այդ պահին Երևանը և համայնքային կազմակերպությունների ղեկավարները պետք է հասկանային, որ դրան կարելի է դիմակայել միայն սեփական ազդեցության համակարգի ստեղծմամբ։ Փոխարենը նրանք ընտրեցին հեշտ ճանապարհը՝ ոչինչ չփոխել ու հեռու մնալ մեծ քաղաքականությունից։ Նման վերաբերմունքի արդյունքների մասին կարելի է դատել այն մահացու վտանգավոր իրավիճակով, որում հայտնվել են Հայաստանն ու հայկական համայնքները։
