2020 թվականի աշնանը, Արցախի հանձնումից հետո, Երևանում թուրք կոլաբորացիոնիստները կանխատեսելիորեն որոշեցին թարմացնել 2018 թվականի գարնանը պետական հեղաշրջման արդյունքում ստացած իրենց կառավարման մանդատը։ Նրանք դեռևս այն ժամանակ հիանալի հասկանում էին, որ իշխանությունն իրենց փոխանցելու գինն Արցախը Ադրբեջանի կազմում ճանաչելն է, հայ բնակչության արտաքսմանը համաձայնություն տալը և Հայաստանի քաղաքական ու տնտեսական գաղութացման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը։ Հստակ գրված սցենարի սառնասրտորեն իրականացումը, հակառակ սպասումների, ոչ միայն չդարձավ Փաշինյանի գլխավորած թուրքական խմբավորման վերջը, այլև նոր շունչ հաղորդեց դրան։ Այն ժամանակ երկրի քաղաքացիների լիակատար մեծամասնությունը (էլ չասած Սփյուռքի մասին) այնքան հիասթափված ու ապակողմնորոշված էր, որ ընտրություն չունենալով՝ համաձայնեց մասնակցել ընտրություններին։ Այս հոդվածում խոսվելու է մի մարդու մասին, ով միայն իր առաջադրմամբ ավելին է արել Փաշինյանի հաղթանակի համար, քան մնացած բոլորը։ Նրա անունը Ռոբերտ Քոչարյան է։
80-ականներին Քոչարյանը, ինչպես շատ այլ ապագա քաղաքական գործիչներ ու պաշտոնյաներ, մասնակցել է Արցախի ազատագրման համար մղվող համազգային պայքարին, որտեղ նա ծնվել է և որտեղ ապրել են նրա նախնիների բազմաթիվ սերունդներ։ Եղել է «Կռունկ» խմբի և «Միացում» կազմակերպության անդամ, ազատագրված Արցախի պաշտոնապես առաջին նախագահը և Հայաստանի երկրորդ նախագահը։ Այս բոլոր տիտղոսները խոսում են ոչ այնքան անձնական ձեռքբերումների, որքան այն մասին, թե ինչ մեծ շանս է պատմությունն ընձեռել այս մարդուն (ինչպես և առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին)։ Ինչպես ցանկացած քաղաքական գործիչ, ով կանգնած է ինչ-որ մեծ բանի ձևավորման ակունքներում (իսկ չկա ավելի մեծ բան, քան սեփական պետությունը), նա ուներ ընդամենը երկու ճանապարհ։ Առաջինը՝ հանուն ընդհանուրի զոհաբերել ամբողջ անձնականը, երկրորդը՝ մսխել ընդհանուրը՝ հանուն անձնականի։ Միջանկյալ արդյունքն՝ ի դեմս հավաքական Փաշինյանի, կատարած ընտրության լավագույն ապացուցողական օրինակն է։
Քոչարյանի աջակիցները հաճախ են խոսում նրա կառավարման՝ որպես կայունության և բարգավաճման շրջանի մասին, օրինակ բերելով Հյուսիսային պողոտայի կառուցումը և Ադրբեջանի կողմից ագրեսիայի բացակայությունը։ Հյուսիսային պողոտայի փաստարկը կարելի էր մի կերպ ընդունել, եթե խոսքը լիներ ոչ թե պետության ղեկավարի, այլ շինարարական ընկերության գլխավոր տնօրենի կամ գոնե քաղաքաշինության նախարարի մասին։ Ինչ վերաբերում է երկրորդ կետին, ապա դա կարելի է քննարկել։ Հայտնի դասականներն առանց հիմնավորման չէ, որ պնդում են, թե քաղաքական գործչին բնորոշ է իրեն վերագրել անձրևը երաշտի ժամանակ։ Ռազմավարական առումով Հայաստանը պարտություն կրեց 1994 թվականին, երբ համաձայնեց ստորագրել զինադադարի մասին համաձայնագիրը (Բիշքեկյան արձանագրությունները)՝ հնարավորություն տալով Բաքվին ամրապնդվել ու պատրաստվել ռևանշի։ Այդ պահին Երրորդ Հանրապետության, այսպես կոչված, «հայրերից» ոչ մեկը չբողոքեց և չփորձեց այլ լուծում գտնել, այդ թվում՝ Արցախի առաջին պաշտոնական նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը։
Ադրբեջանը, կրելով պարտություն, ստացավ շանս։ Քոչարյանի նախագահության երկու ժամկետներում Հայաստանը միջազգային հանրության աչքերում հիշվեց որպես երկիր, որի անվտանգությունն ամբողջությամբ կախված է մեկ արտաքին խաղացողից։ 8 տարվա ընթացքում երկիրը չունեցավ ո´չ Ազգային անվտանգության ռազմավարություն, ո´չ Արտաքին քաղաքականության հայեցակարգ, ո´չ էլ տնտեսական ու ռազմատեխնիկական զարգացման երկարաժամկետ ծրագիր։ Սփյուռքի հետ հարաբերությունների մասով շարունակվեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանի զսպման քաղաքականությունը (Սփյուռքից փող՝ այո, Սփյուռքի մասնակցությունը երկրի կյանքին՝ ոչ)։ Ավելին, Քոչարյանի օրոք փոխվեց երկրի ընտրական օրենսգիրքը՝ երկրի սահմաններից դուրս գտնվող Հայաստանի քաղաքացիներին արգելվեց քվեարկել նախագահական ընտրություններում։ Այս ընթացքում Ադրբեջանն իրագործեց մի շարք ռազմավարական աշխարհատնտեսական նախագծեր, որոնց թվում՝ Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղը և Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթուղին, և հաջողությամբ օգտագործեց տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակը (պատերազմը Աֆղանստանում և Իրաքում) համաշխարհային առաջատար խաղացողների հետ մերձենալու համար։
Եթե հակիրճ, ապա Բաքուն այդ ընթացքում Արցախի դեմ ագրեսիա չի ձեռնարկել ամենևին ոչ Ռոբերտ Քոչարյանի վախից, այլ որևէ նպատակահարմարության բացակայության և դրան անպատրաստ լինելու պատճառով։ «Ոչ մի թիզ հող» քաղաքականությունը նախատեսված էր բացառապես հայկական լսարանի համար, որը հարց չտվեց՝ այդ դեպքում ինչի՞ շուրջ են բանակցությունները վարում։ Եթե Հայաստանը հաղթած երկիր է և որոշում է աշխարհաքաղաքական օրակարգն Անդրկովկասում, ապա ինչո՞վ է պայմանավորված Արցախի հետ առնվազն ռազմավարական դաշինքի և անվտանգության երաշխիքների մասին պայմանագիր կնքելու ցանկության բացակայությունը (խոսքն անգամ Արցախի ճանաչման մասին չէ): Որտե՞ղ են սկսվում և ավարտվում Հայաստանի ազգային շահերը և ինչպես են դրանք պաշտպանվում առասպելական հայկական լոբբի կողմից, որը չի կարողացել պահպանել անգամ ամերիկյան «Ազատության աջակցության ակտի» 907-րդ բաժինը, ըստ որի Ադրբեջանը հայտարարվել էր ագրեսոր երկիր, որին ԱՄՆ-ն որևէ օգնություն չի հատկացնելու։ Այս առումով Քոչարյանի ժամանակաշրջանը շատ չի տարբերվում մնացածից՝ ձևի գերակայություն բովանդակության նկատմամբ, ազգաշինության ու պետականաշինության բացակայություն, դիլետանտություն և բաց թողնված հնարավորություններ։
Կրկնենք՝ որպես նրանց հավաքական կառավարման միջանկյալ արդյունք (Տեր-Պետրոսյան, Քոչարյան և Սարգսյան)՝ Փաշինյան փաշայի գլխավորությամբ թուրքերի հետ համագործակցողների (կոլաբորացիոնիստների) իշխանության գալն է, որը 80-90-ականների ազգային շարժման բոլոր ձեռքբերումները թափեց զուգարանի մեջ։ Նրանց հայրերի և մայրերի ոտնակոխ արված գերեզմանները նրանց գիտակցված ընտրության ուղղակի հետևանքն են, որը երկիրը վերածել է օտարերկրյա հատուկ ծառայությունների և կազմակերպությունների անցուղու։ Պետության ու ինստիտուտների փոխարեն համատարած ճահիճ է։ Սա դժվար է կասկածի տակ դնել, քանի որ Փաշինյանի նման մարդիկ ազնվական հողի վրա չեն աճում։ Եվ նույնիսկ 2020 թվականի համազգային խայտառակությունից հետո, Ռոբերտ Քոչարյանն, ի հեճուկս բոլոր կանխատեսումների ու սոցիոլոգիայի, մասնակցեց 2021 թվականի ընտրություններին։ Լյումպենացված հասարակության մեծ մասի համար (այս «ձեռքբերման» համար շնորհակալություն Երրորդ Հանրապետության հայրերին) Քոչարյանի վերադարձն ընկալվեց որպես այսպես կոչված «Նախկինների» կողմից ռևանշի փորձ։ Ահա այսպիսի վարպետությամբ «ընդդիմությունը» ոչ միայն իր մասնակցությամբ լեգիտիմացրեց թուրք կոլաբորացիոնիստների կողմից հայտարարված ընտրությունները, այլև արծաթե սկուտեղի վրա մատուցեց նրանց պետության դռան բանալիները (այն, ինչ դրանից մնացել էր)։
«Այստեղ և հիմա» ռեժիմում, չնայած երկրորդ ողբերգությանը` 2023 թվականին Արցախի հայաթափմանը, Ռոբերտ Քոչարյանի և Սերժ Սարգսյանի խմբակցությունները շարունակում են մասնակցել խորհրդարանի նիստերին՝ համաձայնելով խաղալ «բոքսի տանձիկի» դերը։ Եթե դուք չեք ճանաչում Փաշինյանի թուրքամետ իշխանությունը, ապա ի՞նչ եք անում Ազգային ժողովի շենքում, որտեղ ընդունվում են ապազգային ու հակապետական որոշումներ։ Պետք չէ մեզ պատասխանել, փորձեք ինքներդ ձեզ ազնիվ պատասխանել՝ հիշելով, որ դեռևս 35 տարի առաջ դուք բոլորովին այլ բանի համար էիք պայքարում։
