Հոդվածի առաջին մասում մենք խոսեցինք ազգային ազնվականության չափազանց կարևոր դերի մասին՝ որպես ազգակերտման և պետականաշինության գործընթացի մեկնարկի անայլընտրանք պայման։ Մենք՝ որպես առաջին և եզակի մտավոր- գաղափարախոսական հարթակ, հիմնվելով հայոց պատմության և միջազգային հարաբերությունների պատմության մանրակրկիտ վերլուծության վրա, առաջարկեցինք ռազմավարական գաղափարախոսական դրույթներ, որոնց հիման վրա հայ ժողովուրդը պետք է անցում կատարի իր պատմական զարգացման հաջորդ փուլին՝ քաղաքական ազգի փոխակերպմանը: Մեր նյութերի մեծ մասը նվիրված է բովանդակային խնդիրների առարկայական բացահայտմանը, որոնք մեզ խանգարում են հասնել այս նպատակին: Այլ փոքր ազգերի և պետությունների կայացման պատմության ուսումնասիրությունը կասկածի նշույլ անգամ չի թողնում, որ վերջնական հաջողությունը կախված է ոչ այնքան քանակական գործոններից (չափեր, բնական պաշարներ), որքան սեփական որակական ներուժը (մարդկային հարստություն) ճանաչելու, համակարգելու և կառավարելու ունակությունից։ Քաղաքականությունը հնարավորի արվեստ է, և այս բանաձևն աշխատում է բոլոր նրանց համար, ովքեր դնում են մեծ նպատակներ և ներգրավում ռեսուրսներ դրանց հասնելու համար:
Այնուամենայնիվ, ցանկացած կարևոր սկիզբ ունի անուն: Գերմանական ազգը սկսեց կառուցել Օտտո ֆոն Բիսմարկը, իտալականը՝ Կամիլլո Կավուրը, սիոնիստական ազնվականությունը սկսվեց Թեոդոր Հերցելից, իռլանդական հանրապետական ազգային վերնախավը՝ Իմոն Դե Վալերայից, լեհականը՝ Լեխ Վալեսայից և այլն։ Այս բոլոր մարդկանց, ովքեր տարբեր ծագում ունեն և ապրել են տարբեր դարաշրջաններում, միավորում է սեփական ազգային պետության ստեղծման, հզորացման և զարգացման գաղափարին լիակատար նվիրվածությունը։
Այսօր հայերը՝ որպես ժողովուրդ, գտնվելով անհետացման իրական վտանգի առջև, առավել քան երբևէ ունեն անհատի կարիք, ով ունակ է ստանձնել պատմական պատասխանատվություն՝ մեկնարկել և ղեկավարել ազգային ազնվականության ձևավորման գործընթացը։ Ինչո՞ւ է մեր գոյատևումը բառացիորեն կախված հենց դրանից: Այսօրվա հայկական աշխարհը բաղկացած է միմյանցից բոլորովին կտրված ու անիմաստ գոյություն ունեցող տարրերից։ Սփյուռքի (որպես քաղաքական ինստիտուտի) փոխարեն մենք ունենք հարյուրավոր խոշոր համայնքներ, որոնք իրենց հերթին բաժանված են հազարավոր փոքր խմբերի, իսկ առևտրականների և շահարկողների առանձին նեղ խմբեր փոխարինել են ազգային ինստիտուտներին և արդյունավետ առաջնորդ-կառավարիչներին։
Այն հայերը, ովքեր ունեն անհրաժեշտ մասնագիտական հմտություններ և առաջնորդվում են ճիշտ արժեքային հենքով, գոյություն ունեն ինքնուրույն՝ չհասկանալով, թե ում կամ ինչին պետք է միանան իրենց երկրի համար ինչ-որ արժեքավոր բան անելու համար։ Եվ այն փոքրաթիվ անհատները, ովքեր ունեն փորձ և արժեքներ, կա՛մ անվճռականություն են ցուցաբերում, կա՛մ չեն ցանկանում իրենց վրա վերցնել հնարավոր ձախողման ռիսկերը: Մեր նախորդ նյութը հիմնականում վերաբերում էր այդ տրամաչափի երեք առավել հայտնի հայերին՝ նախկին նախագահ Արմեն Սարգսյանին, բարերար և Արցախի նախկին պետնախարար Ռուբեն Վարդանյանին և բարերար ու ձեռնարկատեր Նուբար Աֆեյանին։ Առաջին երկուսին մենք զգալի ուշադրություն ենք հատկացրել։ Արմեն Սարգսյանը շարունակում է մնալ գործիչ, ով կամք և վճռականություն ունենալու դեպքում, կարող է սկսել ամբողջ հայկական աշխարհի գլոբալ վերակառուցումը։ Նման մասշտաբի մարդու համար դա լիովին իրատեսական խնդիր է, քանի որ վերակառուցումը պարտադիր չէ, որ սկսվի հենց Հայաստանից։ Սփյուռքում, որտեղ կենտրոնացած է աշխարհասփյուռ հայության ուժի և ազդեցության առյուծի բաժինը, Արմեն Սարգսյանը մեծ հեղինակություն և հարգանք է վայելում։ Ռուբեն Վարդանյանն իր իսկ սխալների և քաղաքական անհեռատեսության պատճառով հայտնվեց Իլհամ Ալիևի գերության մեջ, և ազգային ազնվականության կառուցման գործընթացին մասնակցելու նրա հնարավորությունները օբյեկտիվորեն չափազանց սահմանափակ են, հատկապես՝ հաշվի առնելով «համակողմանի աջակցությունը», որը նրան ցուցաբերում են Երրորդ Հանրապետության թուրք համագործակցողներ (կոլաբորացիոնիստներ) և ծառայողները։
Առկա իրողություններից ելնելով՝ մենք մեկ այլ հավանական դրոշակակիր անվանեցինք Նուբար Աֆեյանին։ Աշխարհով մեկ նա հայտնի է որպես կենսատեխնոլոգիաների ոլորտում ներդրումային Flagship Pioneering ընկերության հիմնադիր և Moderna կենսատեխնոլոգիական ընկերության համահիմնադիր, որը մշակել է կորոնավիրուսի դեմ համանուն պատվաստանյութը։ Աֆեյանը չափազանց բազմակողմանի զարգացած անձնավորություն է, բազմաթիվ մրցանակների ու պարգևների դափնեկիր, ինչպես նաև առաջատար համալսարանների, այդ թվում՝ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի (MIT) պատվավոր պրոֆեսոր: Հայկական աշխարհում նա հայտնի է որպես բարերար, ով մշտապես նոր ծրագրեր ու նախաձեռնություններ է իրականացնում։ Դրանցից շատերը, ինչպես օրինակ «Ավրորան» և The Future Armenian նա նախաձեռնեց նույն Ռուբեն Վարդանյանի հետ համագործակցությամբ: Մեկ այլ նախագծի՝ «Աֆեյան նախաձեռնություններ Հայաստանի համար» մեկնարկը հայտարարվել է ընդամենը մի քանի օր առաջ։ Այս նախաձեռնությունների մեջ մանրամասնորեն խորանալն այնքան էլ սկզբունքային չէ, քանի որ դրանցից յուրաքանչյուրը քաղաքական ռեալիզմի տեսանկյունից վիճելի բովանդակությամբ լցված ձև է։ Դրանք հումանիզմի և լավատեսության, ցեղասպանության ճանաչման և մարդկության դեմ այլ հանցագործությունները կանխելու, Հայաստանի կարիքները հասկանալու մեխանիզմներ ստեղծելու և այլնի մասին են։
Նուբարը 1915-1923 թվականների ցեղասպանության զոհերի ժառանգներից է, և այդ հանցագործության միջազգային ճանաչման համար պայքարելու նրա ցանկությունը մարդկային տեսանկյունից հասկանալի է։ Մենք բոլորս նույնպիսի զոհերն ենք, բոլորս էլ կորցրել ենք մեր պատմական հայրենիքի մեծագույն մասը, ուստի հիշելն ու պայքարելն իրեն հայ համարող յուրաքանչյուր անհատի սուրբ պարտքն է։ Սակայն այս մասշտաբի անհատն պետք է գիտակցի այդ պայքարի համար Հայաստանի և համաշխարհային հայության ազգային շահերի տեսանկյունից լիովին իրատեսական նպատակներ մշակելու կարևորությունը։ Նման նպատակների սահմանումը մեկ անձի կողմից և նույնիսկ ինչ-որ նեղ նախաձեռնության շրջանակներում ի սկզբանե անհնար է, քանի որ Հայոց ցեղասպանությունը ոչ թե մարդասիրական, այլ քաղաքական հարց է։ Սա ակնհայտ է առնվազն դրա ծագման պատճառով՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմ, աշխարհի գաղութային վերաբաշխում, Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների փլուզում, և դրանց բեկորների վրա նոր ազգային պետությունների ձևավորում: Ուզենք, թե չուզենք, դա մեզ դուր գա, թե ոչ, Հայոց ցեղասպանությունը եղել և մնում է քաղաքական գործիք համաշխարհային և տարածաշրջանային խաղացողների ձեռքում, որոնք այն ըստ իրենց հայեցողության օգտագործում են ճիշտ պահին և ճիշտ տեղում։
Այս իրավիճակը կարող են փոխել միայն անկախ Հայաստանը (որպես միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտ), և դրա շահերի պաշտպանության շուրջ համախմբված գլոբալ հայկական անդրազգային ազգը (Սփյուռքը ինստիտուտ դառնալու դեպքում)։ Այսօրվա Հայաստանը, որն օկուպացված է թուրքամետ խմբավորման կողմից, այդ խնդրով լրջորեն զբաղվելու որևէ ցանկություն չունի, ընդհակառակը՝ նա մեթոդաբար ջնջում է մեր ինքնության հիմքում ընկած հայոց պատմությունը։ Նա ձգտում է ոչնչացնել պետականության մնացորդները՝ երկիրը վերածելով «իրական Հայաստան» կոչվող աշխարհաքաղաքական էժանագին մոթելի։ Անկախ նրանից մեզ դա դուր է գալիս, թե՝ ոչ, սա է դաժան իրականությունը։ Եթե մենք դա գիտակցում ենք, ապա ինքնաբերաբար համաձայնվում ենք նրա հետ, որ միակ նշանակալից նախաձեռնությունը պայքարն է Հայաստանն այն ամբողջ չարիքից ազատելու համար, որը նրան խժռում է 1994 թվականից ի վեր (ելակետը Բիշքեկի արձանագրության ստորագրումն էր)։ Հայաստանի վերակենդանացում, մասնատված հայ ժողովրդի համակարգում և համախմբում՝ սա է մեր առաքելությունը, իսկ դրան հասնելու միջոցը ազգային ազնվականության կառուցումն է, որը կսահմանի կոնկրետ ռազմավարական ուղեքարտեզ (նպատակներով ու իրականացման մեթոդներով): Ուրիշ ճանապարհ չկա և չի էլ կարող լինել, քանի որ մենք ոչ առաջինն ենք, և ոչ վերջինը, որ բախվել է նման իրավիճակի։
Մեզ համար ամենաթարմ և աշխարհագրորեն մոտ օրինակը Վրաստանն է։ Ժամանակին նրա քաղաքական կյանքի հորիզոնում հայտնվեց Բիձինա Իվանիշվիլիի կերպարը։ Նա իր գործունեությունը սկսեց որպես դասական բարերար, ով ցանկանում էր ինչ-որ կերպ օգնել իր երկրին՝ դառնալու ավելի ուժեղ և հաջողակ: Հենց այս բարի մտադրություններից ելնելով՝ նա ֆինանսավորեց 2003 թվականին Վրաստանում տեղի ունեցած «Վարդերի հեղափոխությունը», որի արդյունքում իշխանության եկավ Միխայիլ Սահակաշվիլին։ Հետագայում երիտասարդ «բարեփոխիչն» իր անհավասարակշիռ քայլերով (արտաքին խաղացողների հսկողությամբ) երկիրը հասցրեց վերացման եզրին։ 2008 թվականի օգոստոսին նրա կազմակերպած ռազմական արկածախնդրությունը հանգեցրեց նրան, որ Հարավային Օսիան և Աբխազիան ճանաչում ստացան ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամներից մեկի՝ Ռուսաստանի կողմից։ Ավելի ուշ Իվանիշվիլին ընդունում է իր սխալը։ Այն կստիպի նրան աշխատել դրա վրա և շտկել իրավիճակը։ Նա ինքը ղեկավարեց Սահակաշվիլիին տապալելու գործընթացը, որը երկրին գոնե մասնակի ինքնիշխանության վերադարձնելու հոմանիշն էր: Երկրորդ փուլում Իվանիշվիլին սկսեց ձևավորել վրացակենտրոն ազգային ազնվականություն, որը զգալիորեն թուլացրեց երկրում խորապես արմատացած թուրքամետ, ադրբեջանամետ, արևմտամետ և ռուսամետ խմբերի ազդեցությունը։ Եվ այն, թե ինչ քաղաքական հասունությամբ Վրաստանը (իհարկե, ոչ առանց խնդիրների ու սխալների) մոտեցավ միջազգային հարաբերությունների գլոբալ համակարգային ճգնաժամին, Բիձինա Իվանիշվիլիի իրատեսական և հմուտ ղեկավարության ներքո խելամիտ ռազմավարության հստակ ցուցիչ է։
Ինչպես արդեն նշել էինք նախորդ հոդվածում, Նուբար Աֆեյանը ունի առավելություն՝ նրան հստակորեն ի ցույց են դրել, թե ինչպես չի կարելի վարվել և կոնկրետ ինչ օրինակներով պետք է առաջնորդվել։ Նուբարը ոչ միայն չի թաքցնում, այլև հպարտանում է իր հայկականությամբ։ Նրա բազմաթիվ ընկերություններում աշխատում են մեծաթիվ հայեր՝ զբաղեցնելով ղեկավար պաշտոններ։ Համաշխարհային մտահորիզոնը՝ զուգորդված պատվարժան արժեքային հենքի հետ, նրան դարձնում են ազգաշինության գործում հավանական և արժանի դրոշակակիր։ Խելամտությամբ և քաղաքական վարպետությամբ, եթե կա ցանկություն, կամք ու վճռականություն, շատ ժամանակ չի պահանջվի։Հայկական Հանրապետությունն իր գոյության առաջին իսկ օրվանից իրականացնում է Հայաստանի, հայության խնդիրների և միջազգային հարաբերությունների համապարփակ վերլուծություններ։ Եվ այս աշխատանքը, բացի կրթական-լուսավորչական գործառույթից, հետապնդում է շատ կոնկրետ գործնական նպատակ՝ աջակցել հայկական համազգային ազնվականության ձևավորման գործընթացի մեկնարկին։ Մենք պատրաստ ենք բազմակողմ աջակցություն ցուցաբերել նրանց, ովքեր գիտակցում են այդ նպատակի կարևորությունը և հոժարակամ են դիմելու իրական, հավասարակշռված և վճռական գործողությունների։
