Անկախության ծածկագիրը

Կայուն և իսկապես անկախ պետությունները, ինչպես և երջանիկ ընտանիքները, ինչպես կասեր դասականը, «նման են իրար»։  Նրանց ինքնիշխանության գրավականը այս կամ այն դրսևորումներում կառավարման մերիտոկրատական (արժանիքների վրա հիմնված) սկզբունքն է և ազնվականության առկայությունը։  Իդեալական պայմաններում մերիտոկրատիան (արժանավորների կառավարումը) դնում է առողջ ազնվականության (արիստոկրատիայի) հիմքերը, որն էլ իր հերթին երաշխավորում է կառավարիչների իրենց արժանիքների հիման վրա ընտրության պահպանումը: Ըստ առաքինության ընտրված ազնվական վերնախավն է, որ շահագրգռված է պետության երկարաժամկետ զարգացմամբ և նրա անկախության պահպանմամբ։

Ընտրողականություն վերնախավի ձևավորման հարցում

Քաղաքական առաջնորդները ոչ միայն որոշումներ են կայացնում, այլև դերային մոդել են հասարակության համար: Հետևաբար, մերիտոկրատական հասարակությունում ազդեցությունը պայմանավորվում է արժանիքներով: Այդ արժանիքների բնույթը կախված է պետության կարիքներից: Անկազմակերպ մեծամասնությունը չի կարող նման ուղենիշներ սահմանել, քանի որ այն, առօրյա ապրուստի խնդիրներով զբաղված լինելով, ի վիճակի չէ խորհրդածել ազգային շահերի և երկարաժամկետ պլանավորման կատեգորիաներով: Այս «առաքինությունները» զետեղված են ազնվականության մեջ, որը, որպես կանոն, գամված է պետությանը` ինչպես ֆիզիկապես, այնպես էլ հոգեպես:

Եվրոպայում հենց ազնվականությունն էր տիրակալի և նրա հպատակների միջև կապող օղակ հանդիսացել և միևնույն ժամանակ զսպել թագավորին՝ կայուն պետականության հիմք դնելով: Իսկական ազնվականությունը պետական որոշումների կայացման զտիչ է, քանի որ այբ միապետի ցանկությունները անսակարկելի չի համարում և նրան իրեն հավասար է դասում:

Պետության կառավարման հարցում ձեռնահասությունը և դրա համար անհրաժեշտ առաքինությունները, ինչպիսիք են քաջությունը, զսպվածություն, ողորմածությունը, ձևավորվում են բարենպաստ միջավայրում, որտեղ նրանք հակված են կատարելագործվել սերունդների ընթացքում: Հենց դրանք են բնորոշ ազնվականությանը, որն, ի տարբերություն օլիգարխիայի, իր դասական ընթերցմամբ, առաջնորդվում է պետության և նրա բոլոր քաղաքացիների, այլ ոչ թե նրանց ամենահարուստ խավի, շահերով։  Միևնույն ժամանակ, սովորական քաղաքացիները հաճախ ազնվականությունը մոլորությամբ ճանաչում են իր արտաքին հատկանիշներով՝ հարստությամբ, ծննդով, արտաքին տեսքով, բայց ոչ ինտելեկտուալությամբ և բարոյականությամբ։

Իմաստուն և բարերար կառավարման անտիկ իդեալներն անցել են ժամանակի և տարածության փորձությունը: Մերիտոկրատիան ավելի քան հազարամյակ հանդիսացել է Հարավարևելյան Ասիայի հասարակություններում բյուրոկրատիայի ընտրության հիմնական սկզբունքը: Կայսերական պաշտոնյաների քննությունները ներառում էին ոչ միայն տեսական հարցեր, այլև «սպարտական պայմաններում» տոկունության ստուգումներ: Հաջողակ թեկնածուների տների վրա նշում էին այդ փաստը։  Արևմտյան այնպիսի տարբեր առաջնորդներ, ինչպիսիք էին Նապոլեոնն ու Թոմաս Ջեֆերսոնը, գտնվելով Ատլանտյան օվկիանոսի հակառակ ափերին, նույնպես գովաբանում էին արժանավորների կառավարումը: Ֆրանսիական կայսրը «տաղանդների» համար հասանելի դարձրեց ռազմաքաղաքական կարիերան և մեծապես հենց դրանով էր բացատրում իր հաջողությունը, ամերիկյան հանրապետական քաղաքական համակարգի հիմնադիր հայրն էլ՝ Ջեֆերսոնը, ձգտում էր ոչ թե ամեն գնով խուսափել ստորակարգությունից, այլ կառուցել այն առաքինության, հավակնությունների և տաղանդների, ոչ թե բարեկեցության և ծննդյան իրավունքի հիման վրա: Նա նաև ձգտում էր պահպանել իր հեղինակությունը, ինչպես նաև պահպանել իր հեղինակությունը:

Այդպիսի ջեֆերսոնյան վերնախավը պիտի դառնար «բնական ազնվականություն»՝ ապագա «ամերիկյան երազանքի» մարմնավորում, համաձայն որի յուրաքանչյուրը հասարակության մեջ իր կարողություններին համապատասխան դիրք կզբաղեցներ: Երկրի կառավարիչները, ինչպես նաև ուսուցիչներն ու գիտնականները պետք է լինեին բնական, այլ ոչ թե «արհեստական»` ծննդով, արիստոկրատիայի ներկայացուցիչ: Կառավարման լավագույն ձև էր համարվում այն մեկը, որն ապահովում էր ամենաիմաստուն և բարոյական ղեկավարների կառավարումը՝ մերիտոկրատիան։

Ջեֆերսոնը, մարդկային բնույթի վերաբերյալ լավատես լինելով, նպատակ ուներ մերիտոկրատիան իրականացնել ժողովրդավարական ընտրություններում: Բարոյական հստակ ուղեցույցներով քննադատորեն մտածող, իրական ազնվականությունը տարբերակող հասարակություն դաստիարակելու համար նա կրթական բարեփոխումներ առաջարկեց: Օրինագիծը արգելափակվեց Վիրջինիայի հարուստ և ազնվական օրենսդիրների կողմից, ովքեր ոչ միայն չէին ցանկանում սուբսիդավորել հանրային կրթությունը իրենց հարկերի միջոցով, այլև ձգտում էին պահպանել գիտելիքների և, հետևաբար, կառավարման սեփական մենաշնորհը: Տասնամյակներ անց Ջեֆերսոնը, այնուամենայնիվ, հիմնադրեց Վիրջինիայի համալսարանը։

Այդպիսին է իսկական վերնախավը` վարքի և հաջողության հասնելու դերային մոդել ծառայող, գործուն և մարդկային արատները շտկող, այլ ոչ թե դրանք հանուն իր հարստացման և պետության ձախողումներն արդարացնելու համար շահագործող։  Բարոյական ուղեցույցների և դրանց պահապանների բացակայությունը հասարակությանը մղում է հերթական անարժան տիրակալների հմայքի և հիասթափության արատավոր շրջան։

Այդ նույն ազնվականությունը, որը կանգնած էր պետության ստեղծման ակունքներում, այսօր այլևս չունի համադրելի ֆինանսական ռեսուրսներ, և ավելի «նոր փողերը» ձգտում են փոխարինել նրան, ինչը հանգեցնում է սոցիալական լարվածության և բևեռացման աճի։  Այնուամենայնիվ, նրա հետ շարունակականությունը մնում է ամերիկյան հասարակության կայունության և բարգավաճման հիմնասյուներից մեկը: Նրա արժեքային առանցքը և բարձր էթիկական չափանիշները, նրա գրած սահմանադրությունը, նրա կառուցած քաղաքները, նրա հիմնադրած համալսարանները, ինստիտուտները և մշակութային հաստատությունները, նրա ստեղծած տրանսպորտային ենթակառուցվածքները 250 տարի անց մնում են ամերիկյան ինքնության կորիզը և ժամանակակից ամերիկյան հասարակությունում հաջողության հասնելու հստակ ուղենիշներ են սահմանում:

Իսկական, «բնական» ազնվականության ներառականությունը ոչ միայն ուժեղացնում է այն՝ բարձրացնելով նրա մրցունակությունը, այլև թույլ է տալիս ներծծել հասարակության լավագույն տարրերը՝ առավելագույնս օգտագործելով նրա ներուժը: Այս գործոնը կարևոր նշանակություն ունի փոքր ազգերի համար, որոնք ունեն սահմանափակ ռեսուրսներ և կարող են ապավինել միայն մարդկային կապիտալին: Ավելին, հասարակության արժանի անդամների տաղանդների, արժանիքների և առաքինությունների անտեսումը անխուսափելիորեն հանգեցնում է նրանց մշտական արտահոսքի այն երկրներ, որտեղ նրանք կիրարկություն կգտնեն, գուցե նույնիսկ որպես ապագա ազդեցության գործակալներ ծագման երկրում:

Ինքնիշխանությունն ու անկախությունը

Առաջին հերթին ինքնիշխանությունը բարձրագույն միասնական իշխանությունն է, այն, ինչը տարբերում էր վաղ եվրոպական պետությունների կառավարիչներին միջնադարյան կայսրերից, պապերից, թագավորներից և արքաներից, եպիսկոպոսներից և ազնվականներից: Պատճառը պարզ է. նրանց լիազորությունները սահմանափակ էին և համընկնում էին, իսկ ինքնիշխանությունն անբաժանելի է:

Միջազգային իրավունքի համաձայն ինքնիշխանության առանցքային հատկանիշներից մեկը միջազգային հարաբերությունների մեջ մտնելու իրավունքն է։  Դե ֆակտո այդ իրավունքը սահմանափակված է գրեթե բոլոր զարգացող երկրների համար, որոնք իրենց արտաքին դիրքավորումը համաձայնեցնում են հովանավոր պետությունների հետ։  Ավելի լայն իմաստով, ցանկացած իսկապես անկախ պետություն որոշակի տարածքում իրականացնում է պետության բացառիկ գործառույթներ, այսինքն՝ իր ինքնիշխան տարածքում ոչ մի այլ պետական կամ ոչ պետական դերակատար չի կարող դրանք իրականացնել:

ՄԱԿ-ին անդամակցության տեսքով դե յուրե ինքնիշխանության առկայությունը դրանում շահագրգռված վերնախավի բացակայության պայմաններում բովանդակային անկախություն չի երաշխավորում։ Ժամիշխանները հնարավոր են դարձնում և (կամ) խրախուսում են իրենց պետության մասնակցությամբ ստրկական ֆինանսական և ռազմաքաղաքական պայմանագրերը, որոնք դե յուրե ինքնիշխանությունը փոխանցում են այլ դերակատարներին, տարածքային զիջումները և այլ պետությունների միջամտությունը պետության ներքին գործերին։

Ինքնիշխանության ավանդական մեկնաբանությունները այսպես թե այնպես կապված են տարածքի վերահսկողության հետ, այնուամենայնիվ, փոխկապակցված աշխարհում կան նաև ինքնիշխանության պակաս տեսանելի, սակայն նույնիսկ ավելի լուրջ չափումներ, մասնավորապես՝ ֆինանսական ինքնիշխանությունը: Քանի որ կապիտալները, մանավանդ զարգացող երկրներում, կենտրոնացած են քաղաքական վերնախավի ձեռքերում, դրանք պահելու իրավասությունների ընտրության հարցը վտանգված ինքնիշխանությամբ պետությունների համար հատուկ կարևորություն է ստանում:

Այսպիսով, իսկապես անկախ և կայացած երկրում, որտեղ կա ազնվականություն և դրան ուղեկցող հանրային պատասխանատվություն, ցանկացած ոք, ով հավակնում է իրական քաղաքական ազդեցության և ազնվականությանը պատկանելության, պարտավոր է կապիտալը պահպանել հայրենիքում` կարգավիճակն է պարտավորեցնում դրան: Համաձայնեք, դժվար է պատկերացնել, որ Քենեդիների տոհմից ինչ-որ մեկն իր փողը պահում է Ամերիկայի սահմաններից դուրս գտնվող բանկերում, և չնայած տեսականորեն դա հնարավոր է, նույնիսկ պակաս ազնվական ընտանիքների շարքային անդամների վերաբերյալ յուրաքանչյուր նման բացահայտում առաջացնում է ամերիկյան հասարակության բուռն արձագանքը:

Կապիտալի պահպանման համար այլ իրավասությունների և արտասահմանյան բանկերի ընտրությունը, հատկապես առավել սահմանափակ ռեսուրսներ ունեցող աղքատ երկրների կողմից, ազդանշան է ուղարկում միջազգային հանրությանը. «էլիտան» սեփական ապագան չի կապում իր ղեկավարած երկրի հետ:

Առանց այն էլ կասկածելի ներդրումային ներուժի և քաղաքական անորոշության պայմաններում նման դասավորությունը ոչ միայն խաթարում է պետության տնտեսական հեռանկարները, այլև թուլացնում է նրա բանակցային դիրքերն ու լծակները միջազգային ասպարեզում: Իրականում շուկայական տնտեսությանն անխուսափելիորեն ուղեկցող ճգնաժամի դեպքում այդ երկրում վաստակած անհրաժեշտ միջոցների ներհոսքը կախված է այդ երկրորդ երկրի քաղաքական և ֆինանսական վերնախավի «բարի կամքից»: Միևնույն ժամանակ, փոխկապակցված աշխարհում չի բացառվում, որ ճգնաժամը երկու իրավասություններում էլ գրեթե միաժամանակ սկսվի, և բարի կամք ցուցաբերելը շատ ավելի դժվար կլինի։

Սույն սցենարը հարցականի տակ է դնում ոչ միայն ինքնիշխանությունը՝ այդ կապիտալը տնօրինելու բարձրագույն և անսահմանափակ իրավունքը, այլև պետության գոյատևումը նույնիսկ որպես ձևական միավոր։  Նման ռիսկեր են ներառում նաև պետական պարտքը ու դրա նկատմամբ օտարերկրյա օրենսդրության շրջանակներում պարտավորությունները: Այս ամենը չի կարող թույլ տալ իսկական ազնվականությունը, որը ոչ միայն ազդում է պետական որոշումների կայացման վրա, այլև ունի արժեքային կողմնորոշիչներ՝ դրանց չհետևելու դեպքում շատ շոշափելի հետևանքներով, այսինքն՝ այն ունի լուրջ ներքին սահմանափակումներ:

Ֆինանսների հետ կապակցված հույժ կարևոր սյուժեն պետական ենթակառուցվածքն է, որ վերջին տասնամյակների ընթացքում զանգվածաբար սեփականաշնորհվել է գրեթե ամբողջ աշխարհում: Անարդյունավետ կառավարվող պետական գույքի վաճառքից ստացված մսխագումարները բթացրել են բնակչության և ազնվականության որոշ ներկայացուցիչների զգոնությունը նույնիսկ Մեծ Բրիտանիայի պես կայացած պետություններում: Տեղի ունեցած օտարերկրյա կապիտալների ճնշող տիրապետությունից սթափվելը սկսվել է միայն վերջերս։ Չնայած տրանսպորտի, ֆինանսական և այլ ոլորտներում արդիականացման հաջող օրինակներին, հասկանալի է, որ օտարերկրյա սեփականությունը գրեթե անհնար է դարձնում նմանատիպ սեփական ենթակառուցվածքների զարգացումը, այսինքն՝ պետության գործունեության կարևոր ճյուղերը կախված է դարձնում նոր սեփականատերերի «բարի կամքից»։  Ակնհայտ է, որ անկախ նրանից, թե որքան լավ «կորպորատիվ» քաղաքացիներ կամ հպատակներ են օտարերկրյա բիզնեսները, նրանց շահույթը ներդրվում է ծագման երկրի ենթակառուցվածքի բարելավման մեջ, և դրանց գործունեության վերաբերյալ ռազմավարական որոշումները նույնպես կայացվում են արտերկրում:

Ուստի, եթե հաղորդակցությունների, գիտելիքի, ընդերքի սեփականաշնորհումն անխուսափելի է, ապա պետք է հստակ արգելքներ սահմանվեն ոչ միայն օտարերկրյա կապիտալների համար, որքան էլ դրանք այս պահին բարեկամական լինեն, այլ նաև բոլոր նրանց համար, ովքեր ի վիճակի չեն մտածել երկարաժամկետ ազգային շահերի կատեգորիաներով։

Ազնվականությունը պետք է շահագրգռված լինի ոչ միայն ռազմավարական նշանակություն ունեցող ակտիվների կառավարմամբ, այլև կամա թե ակամա ազգային անվտանգությանն ու երկրի կայուն զարգացմանը սպառնալիք ներկայացնողների ներթափանցման կանխարգելմամբ:

Գրեթե բոլոր զարգացած երկրները ինքնիշխանություն ունեն իրենց ենթակառուցվածքի նկատմամբ, որն արտահայտվում է արտասահմանից, նույնիսկ ռազմաքաղաքական դաշինքներում դաշնակից երկրներից դրա ձեռքբերման գործարքները արգելափակելու իրավունքի տեսքով և մասնագիտացված մարմինների ազգային շահերին դրանց համապատասխանությունը ստուգող առկայությամբ:

Ազնվականությունը` անկախության պահապան

Կանխել ինքնիշխանության ցրիվ տալը կարող են հասարակության միայն այն հատվածները, որոնք նախ գիտակցում են դրա արժեքը, երկրորդ՝ չնայած իրենց մրցունակությանը, իրենց ապագան կապում են Հայրենիքի հետ։ Հասարակության նման անդամները պաշտպանում են պետության անձեռնմխելիությունը և ցնցումների նկատմամբ նրա կայունությունը, իշխանափոխության պայմաններում կայունությունը: Որպես կանոն, վերջինս չի ազդում իսկական ազնվականության վրա, քանի որ այդ շերտը կապում է ազգի անցյալը և նրա ապագան, և իր առջև դրված գլոբալ նպատակների շրջանակներում տեխնիկական խնդիրներ լուծող կառավարությունների կազմի փոփոխությունները ի վիճակի չեն սասանել դրա ընթացքը:

Ինչո՞ւ այդպիսի ընտանիքների և խմբերի բարի մտադրությունները բավարար չեն, և անհրաժեշտ է արժանավորների կառավարումը: «Բարի մտադրություններն» ու «հայրենասիրությունը», որոնք, անշուշտ, բնորոշում են հայոց պետականության պատմական ու ներկա բազմաթիվ վնասատուներին, պարզապես չեն կարող ուղղվել ճիշտ հուն, իսկ հետո էլ իրագործվել դրանց հետևելու համար պետական ուղենիշների ու իրավասությունների բացակայության պայմաններում: Գլոբալ մարտահրավերներին դիմակայելու և պետության հզորացմանը  հանգեցնող ինքնավար որոշումներ կայացնելու համար պատրաստվածություն  է անհրաժեշտ, որը ձեռք է բերվում սերունդների ընթացքում, բայց միայն պատշաճ կշռադատության դեպքում: Հակառակ պարագայում նախկին սխալները վերարտադրվում են: Սերունդներով Հայրենիքի բարօրության համար գործելը և սերունդների ապագան նրա հետ կապելը ազնվականության անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար չափանիշներ են:

Ազնվականության առկայությունը և նրա` արժանիքների հիման վրա ընտրությունը առանցքային են իրական անկախության հասնելու և պահպանելու համար: Հակառակ դեպքում «էլիտան», որն ուղղորդվում է կարճաժամկետ շահերով և բավականաչափ բարերար չէ հասարակության աջակցությունը ստանալու համար, այն գտնում է դրսում՝ դրանով իսկ խաչ քաշելով անգամ ֆորմալ ինքնիշխանության վրա։  Նման սխալների հետևանքները շատ հասարակություններ՝ շոտլանդացիներից մինչև հայեր, հաղթահարում են դարերով, եթե ոչ հազարամյակներով։