Դաշինքներն ու դաշնակցությունը միջազգային հարաբերությունների ոլորտում առավել սայթաքուն ու հակասական թեման են։ Այն հատկապես զգայուն է փոքր երկրների համար, որոնք ընտրել են ավելի ուժեղ խաղացողից, որը «պարտավոր է» ապահովի նրանց անվտանգությունը, լիակատար կախվածության ճանապարհը։ Առայժմ մի կողմ թողնենք այն փիլիսոփայական հարցը, թե ինչ է նշանակում «պարտավորը» իրական քաղաքականության մեջ, և փորձենք հասկանալ, թե ինչ է դաշնակցությունը և ինչով է այն տարբերվում ավելի տարածված ու պարզունակ ձևերից՝ կախվածությունից ու հովանավորչությունից։ Չկա հստակ և համընդհանուր սահմանում, ու չի էլ կարող լինել, քանի որ այն մեծապես կփոփոխակվի՝ կախված պատմական դարաշրջանից, այդ հարաբերությունների մեջ մտնող դերակատարներից և այդ գործողության նպատակից:
Դրանից ելնելով ճիշտ կլինի կանգ առնել այն եզրույթի վրա, որ դաշնակցությունը երկու իրավահավասար դերակատարների կարճաժամկետ և միջնաժամկետ խնդիրների լուծման նպատակով ժամանակավոր միավորում է։
Այս սահմանման մեջ առանցքային են երկու բառեր՝ «ժամանակավորն» ու «հավասարը»: Դաշնակցությունը լինում է երկու տեսակի՝ պարտադրված և հոժարակամ։ Իսկ բնույթով այն կարող է լինել քաղաքական, առևտրային, ռազմական, տեխնիկական և այլն։
Տիլզիտում 1807 թվականի նապոլեոնյան Ֆրանսիայի և Ռուսական կայսրության միությունը կնքվել է ոչ թե բարի կամքով, այլ Պրեյսիշ Էյլաուի և Ֆրիդլանդի մոտ ռուսական բանակի պարտության արդյունքում։ Ալեքսանդր ցարը ամենաքիչն էր ցանկանում լինել Բոնապարտի դաշնակիցը, քանի որ նրա կայսրության ռազմավարական շահերն այլ բան էին պահանջում՝ Բրիտանիայի հետ առևտրային, իսկ Պրուսիայի և Ավստրո-Հունգարիայի հետ` ռազմական դաշինքի պահպանում։ Բայց երկու կայսրերին էլ հաճելի էր այն միություն անվանել, քանի որ նրանք հստակ գիտակցում էին դրա հարկադրական և ժամանակավոր բնույթը: Եռյակ դաշինքը (Առաջին համաշխարհային պատերազմի կողմերից մեկը) ծնվել է Երեք միապետների դաշինքից (Գերմանիա, Ավստրո-Հունգարիա և Ռուսաստան), որը վերածվել է Երկյակ՝ Գերմանիայի և Ավստրո-Հունգարիայի դաշինքի՝ ընդդեմ իրենց նորաժամ դաշնակցի՝ Ռուսաստանի։ Ավելի ուշ Ռուսաստանը, Ֆրանսիան և Բրիտանիան (վաղեմի ռազմավարական հակառակորդներ) կստեղծեն Անտանտը (Առաջին համաշխարհային պատերազմի երկրորդ կողմը), որին կմիանա Եռյակ դաշինքի անդամ Իտալիան։ Այդպիսին է մեծ քաղաքականության մեջ դաշինքների բնույթը՝ մ.թ. ա. 431-404 թվականների Պելոպոնեսյան պատերազմից ի վեր: Ոչինչ չի փոխվել։ Ցավոք, պատմության մեջ չկան օրինակներ, երբ երկու դերակատարներ հավերժ և հավատարմորեն միմյանց նվիրված մնացին ու ստանձնած պարտավորություններին:
Առնվազն այն պատճառով, որ «պարտավորություններ» կատեգորիան միշտ բացառապես ոչ պարտադիր բնույթ է կրում:
Միությունների մասին քննարկումների շրջանակներում հաճախ է մեջբերվում Միացյալ Նահանգներ-Իսրայել օրինակը։ Բայց այդ հարաբերությունները սառնասրտորեն հասկանալու համար պետք է հաշվի առնել մի քանի առանցքային փոփոխականներ: Առաջինը ամերիկյան քաղաքականության մեջ դաշնակցային գործոնն է։ Դաշինքների նկատմամբ մանրակրկիտ և հատուկ վերաբերմունքը ընկած էր Անկախության պատերազմում ամերիկացիների հաղթանակի և պետության ստեղծման հիմքում: Ֆրանկլինի, Ջեֆերսոնի և Մեդիսոնի աշխատանքները ձևավորեցին ավանդական եվրոպականից տարբերվող մոտեցում՝ դաշինքների և դաշնակցային երեւույթը հասկանալու համար: Այս յուրահատուկ մոտեցման շնորհիվ պետություններին հաջողվել է ստեղծել միությունների պատմության մեջ չտեսնված ցանց, որն ընդգրկում է բոլոր աշխարհամասերը։ Դաշնակցությունը գլոբալ առաջնորդության պահպանման բանալին է, որտեղ Իսրայելը ռազմավարական դեր է խաղում աշխարհի առանցքային հատվածներից մեկում՝ Մերձավոր Արևելքում: Նմանատիպ դերակատարներ են Ճապոնիան և Թայվանը Ասիայում և Լեհաստանը Արևելյան Եվրոպայում: Ուստի ամերիկացիները չեն կարող իրենց թույլ տալ ստանձնած պարտավորությունները հաճախակի, համակարգային և անտաշ կերպով անտեսելու շռայլությունը։
Երկրորդ փոփոխականը բուն Ամերիկայում իսրայելական (չշփոթե’լ հրեականի հետ) լոբբին է: Ժամանակին Իսրայելի վարչապետ Մենահիմ Բեգինը եկել է գիտակցեց, որ Նահանգների գլոբալ շահերը կարող են փոխվել, և Իսրայելում հետաքրքրվածության մակարդակը կտրուկ կնվազի: Դրա պատճառը դեմոկրատ Ջիմի Քարթերի քաղաքականությունն էր, որը խոսեց տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռության պահպանման կարևորության և Երուսաղեմի աշխարհաքաղաքական հավակնությունները չափավորելու անհրաժեշտության մասին: Այդ ժամանակ էլ սկսվեց իսրայելական լոբբիի՝ բազմապրոֆիլ և լավ կազմակերպված սուբյեկտի` ստեղծման գործընթացը, որի կազմակերպիչն ու ուժի աղբյուրը հենց իսրայելական պետությունն ու նրա կողմից սատարվող Սփյուռքի ազնվական փոքրամասնությունն էր։ Այս բարդ լոբբիստական կառույցն ամենևին էլ ուղղված չէ ոչ թե հրեական համայնքային մեծամասնությանը (այն հեռու է միասնականից և ծայրաստիճան խայտաբղետ է), այլ ամերիկյան ավետարանականներին, որոնց թիվը հասնում է 100 միլիոն մարդու (երկրի ընդհանուր բնակչության 35 %-ը): Նրանց հաջողվեց ավետարանական Ամերիկայի հետ ռազմավարական դաշինք ստեղծել Սուրբ գրությունների իմաստները արդյունավետ կառավարելով, ըստ որի սգո ժամանակների ավարտը և Հիսուս Քրիստոսի վերադարձը տեղի կունենան Սուրբ Երկրում հրեա ժողովրդի իշխանության վերականգնումից հետո։
Իր կառավարման ընթացքում Բեգինը ամենից հաճախ ազդեցիկ քարոզիչների հետ է շփվել, ինչպիսին էր Ջերի Ֆոլուելլը ՝ 1970-90 թթ. ամենաազդեցիկ հովիվը, նախագահներ Ռոնալդ Ռեյգանի և Ջորջ Բուշ ավագի հոգևոր խորհրդականը։ Իրաքի ատոմակայանը ոչնչացնելու Իսրայելի ռազմական գործողության ժամանակ Բեգինը նախ զանգահարել է Ֆոլուելլին, և միայն ապա` Ռեյգանին։ Նա գիտեր, որ հովիվը ճիշտ «նախապատրաստական աշխատանք» կկատարի նախագահի, սենատորների և այլ պետքական մարդկանց հետ:
Սա այլևս ոչ թե տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքականության, այլ իրենց դաշնակցի ներքին կյանքի բոլոր ոլորտների վրա ազդեցություն տածող ռազմավարական դերակատարների օգտագործման արվեստի մասին է: Խոսքը փոխկապվածության և փոխկախվածության խորը համակարգ ստեղծելու մասին է։
Ինչ-որ չափով կարելի է համարձակորեն պնդել, որ Վաշինգտոնի կողմից Իսրայելի հանդեպ իր «դաշնակցային պարտավորությունների» զգալի մասի կատարումը պարտադրված բնույթ ունի և ոչ մի աղերս չունի հրեական դավադրության, մասոնականության և առավել ևս բարոյականության, սիրո, նվիրվածության և պարտականության բարձր զգացմունքների հետ։ Պրագմատիկ տեսանկյունից Նահանգները պետք է աջակցեին արաբական աշխարհին (26 պետություն), որն ունի անհամեմատ մեծ քանակական և ռեսուրսային բազա (նավթ, գազ և այլն)։ Սա հենց այն դեպքն է, երբ փոքր պետությունը հաղթահարում է իրականությունը։
Իսրայելը պարզապես լավ է անում իր գործը, քանի որ նրա համար այլընտրանքը ժամանակավոր հովանավորության որոնումն ու արդյունքում՝ ստրկացումը, օգտագործման իրավունքների վերահանձնումը կամ կործանումն է։
Երկրորդ ղարաբաղյան պատերազմը Ռուսաստանի հետ դաշինքի արդյունավետության մասին մեծ վիճաբանություններ բացեց հայկական աշխարհում։ Հարցադրումն ինքնին սխալ է, քանի որ առաջին հերթին պետք է հասկանալ. արդյո՞ք դաշինք էր դա։ Ռուսաստանը խորհրդային կայսրության փլուզումից ի վեր իր քաղաքակրթական և աշխարհաքաղաքական գոյության մոդելի որոնման մեջ խոշոր մայրցամաքային տերություն է։ Իր արդեն իսկ այդ փուլում գտնվելու փաստը փակում է նրա հետ ամերիկյան մոդելով (որը ձևավորվել է ավելի քան հարյուր տարվա ընթացքում) գոնե միջնաժամկետ հեռանկարում դաշնակցային հարաբերություններ ունենալու հարցը։ Դա «Ուղղափառություն։ Ինքնակալություն: ժողովրդայնությամբ» Ռուսական կայսրությունը չէ և ոչ էլ «պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՛ք»-ով Սովետները, այլ շատ բազմատարր և հաճախ իրար հակասող մի բան (եվրասիականությամբ, նեոբյուզանդականությամբ, արևմտականությամբ, սլավոնաֆիլությամբ)։ Վերակերտվող տերությունների համար լիովին նորմալ փուլ։ Միացյալ Նահանգներում Անկախության Հռչակագրի ընդունումից ավելի քան մեկ տասնամյակ անց պատերազմներ էին ընթանում ֆեդերալիստական և կոնֆեդերատիվ գաղափարական ճամբարների միջև, Ֆրանսիայում թագավորին մահապատժի ենթարկած հեղափոխականները արյունոտ կռիվներում են վճռել նորաստեղծ Հանրապետության մոդելը: Ոչինչ չի փոխվել, բացի դերասաններից, դեկորացիաներից և բուն խաղի արագությունից:
Այն պահին Հայաստանն ուներ հաջողության հասնելու բոլոր հնարավորությունները՝ քրիստոնեության պատմության մեջ հատուկ տեղ, Ռուսաստանում մեծ համայնք, պատմական կապեր (դրական և բացասական), սերտ տնտեսական հարաբերություններ և այլն։ Պատմական այդ կարճ ժամանակահատվածում Երևանը պետք է ծնունդ առած ռուսական կայսերական իմաստներում ռազմավարական հայկական բաղադրիչ ձևավորեր: Հայկական ժառանգությունը ռուսական պետության պատմության մեջ ռազմավարական բնույթ ունի՝ սկսած Բյուզանդիայից հայ արքայադուստր Աննայի գործոնից, որը կարևոր դեր է խաղացել իշխան Վլադիմիրի Ռուսաստանի մկրտության մասին որոշում կայացնելու հարցում, մինչև Ռուսական կայսրության ներքին գործերի նախարար և Ալեքսանդր II ցարի մեծ վերափոխումների հայր Լորիս-Մելիքով և արտաքին հետախուզության (Չեկայի արտասահմանյան բաժին) հիմնադիր Յակով Դավթյան: Այդ ժառանգությունը պետք է դառնար Ռուսաստանի հետ ռազմավարական փոխկախվածություն ստեղծելու քաղաքականության կառուցման անբաժանելի մասը։
Հենց Հայաստանը որպես պետություն պետք է ազգային անվտանգության ռազմավարություն և արտաքին քաղաքականության հայեցակարգ մշակեր, որտեղ հստակ և միանշանակ կնկարագրվեր նրա տարածաշրջանային և գլոբալ գործառնությունը (օգտակարությունը)։
Դրա փոխարեն հայկական կողմն ընտրեց հովանավորչության ուղին՝ այն սխալմամբ թե անգիտակցաբար դաշնակցություն համարելով։ Հովանավորչությունը ենթադրում է, որ դերակատար А-ն (ուժեղը) պաշտպանում է խնամարկյալ В-ին (թույլ կողմին) մինչև կձանձրանա կամ քանի այդ պաշտպանությունը մեծ ջանքեր, ծախսեր և ռեսուրսներ չի պահանջում: Դաշնակցության և հովանավորչության տարբերությունն այն է, որ առաջինի պարագայում հզոր խաղացողը «դաշնակցին» (խաղազինվորին) կզոհաբերի միայն վերջնական հաղթանակի հասնելու չափազանց մեծ հավանականության պայմաններում։ Հովանավորն այդպես կվարվի նույնիսկ դիրքերի բարելավման լոկ տեսանելիությունը ստեղծելու համար, նույնիսկ երբ վերջնական հաղթանակի հավանականությունը լավագույն դեպքում 50/50 է:
Ադրբեջանն իր ազդեցության գիծը սկսեց կառուցել Արևմուտքում և Արևելքում՝ հասկանալով, որ հետերկբևեռ իրականությունը մեծ հնարավորություններ է բացում։ Բաքուն բավականին արագ հասկացավ, որ միջազգային հարաբերություններում միայն ուժն է ծնում իրավացի լինելու իրավունքը։ Եվ այդ անգին փորձը նրանք ստացան հենց հայկական կողմից։ Ռուսաստանում նրանք ազդեցության բազմաշերտ համակարգ կառուցեցին ՝ օգտագործելով նավթագազային, թյուրքական և իսլամական գործոնները։ Նրանց ստեղծած լոբբիստական ձագարը տարբեր ազդեցության խմբեր ներծծեց, որոնց թվում էր նաև տեղի հայկական էլիտայի զգալի մասը։ Դժվար է գտնել մի էթնիկ բիզնես էլիտա, որն այնքան սերտորեն միահյուսված լինի ադրբեջանական լոբբիի հետ, որքան հայկականն է։ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության երեք անդամները՝ Բելառուսը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը օբյեկտիվորեն Ադրբեջանի հետ կապված ավելի շատ երկկողմ քաղաքական և տնտեսական շահեր ունեն, քան ռազմական միությունում իրենց ֆորմալ «դաշնակից» Հայաստանի։ Հայկական ղեկավարությունը փորձում էր դա բացատրել նրանով, որ եվրասիական բոլոր նախագծերը Ռուսաստանի հետ միության հերթական ձևաչափեր են։
Ոչ ոք չի առարկում նման պարզեցված դիրքորոշմանը, բայց Ռուսաստանի համար ՀԱՊԿ-ն ու Եվրասիական տնտեսական միությունը հայկական կողմի հետ միության լրացուցիչ ձևաչափ համար երբեք չեն եղել։ Ընդհակառակը, դա ավելի շատ վերաբերվում է Բելառուսին, որը միշտ որպես ռուսական աշխարհի քաղաքակրթական մաս է ընկալվել, և Ղազախստանին, որի հետ ընդհանուր սահմանը աշխարհում ամենաերկարն է:
Վերը նշվածին գումարենք թուրքական գործոնը, որի նշանակությունը Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության ռազմավարության համար (հատկապես Սիրիայում և Ուկրաինայում) վերջին տասը տարիների ընթացքում բազմիցս աճել է։ Երևանը ոչ միայն պարտվեց իր համար այդ կարևորագույն ճակատում, այլ նույնիսկ չպայքարեց դրա համար։ Երկիրն իներցիայով էր ապրում՝ հույս ունենալով խուսափել սեփական որոշումներ կայացնելուց հրաժարվելու հետևանքներից։ Այն այդպես էլ չունեցավ ո’չ ազգային անվտանգության ռազմավարություն, ո’չ արտաքին քաղաքականության հայեցակարգ, ո’չ հայերի ռազմավարական և մասնագիտական հայրենադարձության ճանապարհային քարտեզ, ո’չ տնտեսական տեսլական: Դժվար է չհամաձայնել Ռուսաստանի նախկին արտգործնախարար Եվգենի Պրիմակովի հետ, ով նշել է, որ հայերի մեծ ողբերգությունն այն է, որ նրանք քաղաքական գործիչներ չունեն:
Արևմտյան ճակատը նույնպես տապալվեց։ Հայկական կողմը խնդիր չի դրել սաբոտաժի ենթարկել «դարի նավթային պայմանագիրը», չի կարողացել կանգնեցնել Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան եւ Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում նավթամուղերի նախագծերը, չի կարողացել արգելափակել «Մետաքսի ճանապարհի» մասին ամերիկյան օրենքը, որը Ջորջ Բուշ կրտսերի վարչակազմին քարտ-բլանշ տվեց սառեցնելու «Ազատությանն աջակցության» բանաձևի 907 ենթաբաժնի վերապահման գործողությունը, որն արգելում Էր Սպիտակ տանը Ադրբեջանին որևէ աջակցություն ցուցաբերել:
Բաքուն Հայաստանի դեմ պայքարում օգտագործեց ամեն ինչ՝ նավթը, աշխարհագրությունը, անդրազգային կորպորացիաներին, Թուրքիային, Իսրայելին, Արևմուտքին և Ռուսաստանին։ Հայերը կուլ էին տալիս ամեն ինչ՝ քնած ժամանակ հայ սպա Գուրգեն Մարգարյանին կացնահարած Ռամիլ Սաֆարովի ազատ արձակումը, Նազարբաևի կողմից ԵԱՏՄ-ի Հայաստանի անդամակցության մասին նիստին Ալիևի նամակի ընթերցումը, 2016-ին Արցախի դեմ ապրիլյան ագրեսիան և այլն։
Արդյունքում ռազմավարական ընկալման հավասարակշռությունը, որը 90-ականներին հայկական կողմում էր, փոխվեց հօգուտ Ադրբեջանի։ Հենց դրանով է պայմանավորված միջազգային հանրության լուռ համաձայնությունը Արցախի դեմ ագրեսիային, այնտեղից ողջ հայ բնակչության վտարմանը և հայկական ճարտարապետական, մշակութային և կրոնական ժառանգության համակարգված ոչնչացմանը: Նրանք դա արեցին 21-րդ դարում աշխարհի առաջատար լրատվամիջոցների հարյուրավոր տեսախցիկների ներքո՝ ու մնացին անպատիժ: Սա ամենևին էլ փորձ չէ ցույց տալու, թե որքան անարդար է քաղաքական մեծ խաղի աշխարհը, այլ ընդամենը չոր փաստի արձանագրում։ Հայաստանի «դաշնակիցներից» ոչ ոք նրան չի հանձնել, քանի որ նա ոչ մի դաշնակից չի ունեցել և երեսուն տարվա ընթացքում ոչինչ չի արել դա փոխելու համար։ Արտաքին խաղացողներից ոչ մեկը Արցախը չի հանձնել, որովհետև չի կարելի հանձնել այն, ինչը քեզ համար նշանակություն չունի։ Հայաստանն ու Արցախը հանձնեցին նրանց կոռումպացված, անհեռատես ու ինքնավստահ ղեկավարները, որոնք ոչ միայն չհասկացան, թե ինչպես են աշխատում միջազգային հարաբերությունները, այլև հանուն վերահսկողության և իշխանության համար իրենց ձեռքով խեղդեցին միակ բնական դաշնակցին՝ բազմամիլիոնանոց հայկական համայնքին, որի որակական ներուժը չի զիջում ո’չ հրեական, ո’չ իռլանդական, ո’չ էլ լեհականին։
